تفاوت آرتروز و روماتیسم مفصلی چيست؟
همانطور که پوکی استخوان شایع ترین بیماری استخوانی در جهان است، استئوآرتریت یا آرتروز هم شایع ترین بیماری مفصلی است. بیماری مفصلی دیگر که گاهی با استئوآرتریت اشتباه گرفته میشود روماتیسم مفصلی یا روماتوئید آرتریت است. در ادامه به معرفی و بررسی تفاوت آرتروز و روماتیسم مفصلی خواهیم پرداخت و توضیحاتی مفید در مورد این دو بیماری و نقش مکمل استخوان و مفاصل در مدیریت علائم آن ها ارائه خواهیم کرد.».
استئوآرتريت یا آرتروز چیست ؟
آرتروز شایع ترین نوع آرتریت است و میلیون ها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار میدهد. استئوآرتریت یا آرتروز یک بیماری مفصلی مزمن است که مسبب آسیب رساندن به غضروف مفاصل میشود. غضروف یک بافت نرم و لغزنده است که استخوان ها را در مفاصل می پوشاند و از ساییدگی آنها در برابر یکدیگر جلوگیری میکند. در بیماری آرتروز، غضروف به تدریج تخریب میشود و استخوان ها به یکدیگر ساییده میشوند. این امر میتواند منجر به درد، تورم، سفتی و محدودیت حرکت در مفاصل شود.
استئوآرتریت (آرتروز) شایع ترین بیماری مفصلی است که با افزایش سن، شیوع آن افزایش مییابد. (پیک بروز بعد از شصت سالگی). نیم تا یک درصد از کل جمعیت جهان به استئوآرتریت مبتلا هستند (در ایران حدود 400 تا 800 هزار نفر). استئوآرتریت در زنان شایع تر از مردان است.
در واقع این بیماری در اثر آسیب به مفاصل ایجاد میشود که میتواند توسط عواملی از جمله آسیب مفاصل، ابتلای قبلی به سایر اشکال آرتریت و یا فشار بیش از حد بر روی مفاصل به دلیل چاقی ایجاد شود.
آرتروز چه مفاصلی از بدن را درگیر می کند؟
- این بیماری میتواند در هر سنی رخ دهد، اما افراد مسن شایع تر است، افراد جوان نیز ممکن است به این بیماری مبتلا شوند. این شکل از آرتریت بیشتر زانوها، لگن و مفاصل دست را درگیر میکند و این مفاصل را سفت، خشک و دردناک می کند.
- در این بیماری بافت غضروفی مفاصل به تدریج تخریب شده و تحلیل میرود که با کاهش انعطاف پذیری و درد در مفاصل خود را نشان میدهد. علایم بیماری منجر به کاهش دامنه حرکتی و نهایتا کاهش قابل توجه کیفیت زندگی مبتلایان میگردد.
- استئوآرتریت یک بیماری مزمن و پیشرونده است. مبتلایان ممکن است نهایتا به عمل های جراحی تعویض مفصل نیاز پیدا کنند.
- زندگی با استئوآرتریت را میتوان با انجام ورزش آسان تر کرد و در صورت اضافه وزن، فشار روی مفاصل را با کاهش وزن کمتر کرد. به همین دلیل آب درمانی و شنا به ویژه برای افرادی که آرتروز زانو یا لگن دارند، مفید است.
- داروهای مسکن و کورتیکواستروئیدها ممکن است برای بهبود درد یا التهاب تجویز شوند.
علل ایجاد بیماری آرتروز
علت دقیق آرتروز هنوز به طور کامل مشخص نیست، اما عوامل مختلفی میتوانند در ایجاد این بیماری نقش داشته باشند. از جمله این عوامل عبارتند از:
- سن: با افزایش سن، احتمال ابتلا به آرتروز بیشتر میشود.
- جنسیت: زنان بیشتر از مردان به آرتروز مبتلا میشوند.
- سابقه خانوادگی: اگر یکی از اعضای خانواده شما به آرتروز مبتلا باشد، احتمال اینکه شما آرتروز داشته باشید بیشتر میشود.
- چاقی: اضافه وزن یا چاقی میتواند فشار بیشتری به مفاصل وارد کند و خطر ابتلا به آرتروز را افزایش دهد.
- ورزش بیش از حد: آسیبهای ورزشی میتوانند منجر به آرتروز شوند.
- نوع شغل: برخی مشاغل، مانند مشاغلی که نیاز به استفاده مکرر از یک یا چند مفصل دارند، میتوانند خطر ابتلا به آرتروز را افزایش دهند.
آرتریت روماتوئید یا روماتیسم مفصلی چیست؟
روماتیسم مفصلی (آرتریت روماتوئید) از گروه بیماری خودایمنی مزمن میباشد که ناشی از حمله اشتباهی سیستم ایمنی بدن به مفاصل و تخریب پوشش مفاصل است و باعث التهاب، درد مفاصل، سفتی، تورم و قرمزی میشود. روماتیسم مفصلی میتواند بر هر مفصلی تأثیر گذارد، اما مفاصل دست، مچ دست، شانه، زانو، آرنج، مچ پا و پاها بیشتر از سایر مفاصل درگیر میشوند.
روماتیسم مفصلی میتواند در هر سنی ایجاد شود، اما بیشتر در افراد بین 30 تا 60 سال مشاهده میشود. این بیماری میتواند در یک مفصل ایجاد شود یا در سراسر بدن گسترش یابد.
علائم دیگری مانند خستگی، کم خونی و علائم شبه آنفولانزا نیز میتوانند از این بیماری ناشی شوند. علائم آرتریت روماتوئید ممکن است گاهی شدت پیدا کرده یا به اصطلاح شعله ور شود و بعد مجددا فروکش کند. (مانند بسیاری از بیماری های خود ایمنی دیگر)
افراد مبتلا به آرتریت روماتوئید معمولاً بیش از یک نوع دارو مصرف میکنند که شامل مسکن ها، داروهای ضدالتهاب، استروئیدها و داروهای ضد روماتیسمی اصلاح کننده بیماری (DMARDs) میشود.
داروهای DMARD به طور خاص برای جلوگیری از آسیب رساندن سیستم ایمنی به مفاصل مصرف میشوند.
بررسی تفاوت آرتروز و روماتیسم مفصلی
هر دو بيماری مفاصل را درگير كرده اما تفاوت مهم در نوع مکانیسم های پاتوفيزيولوژيك ایجادکننده بيماري است. هرچند تظاهرات بالينی و نوع مفاصل درگير نيز در دو بيماري تا حدی متفاوت است.
به طور خلاصه روماتوئيد آرتریت (RA) بيماري التهابي مزمن است كه مفاصل را درگير ميكند. مکانیسم های خودايمني در بروز اين بيماري دخيل هستند.
در مقابل استئوآرتريت (OA) بيماری استئوآرتريت تحلیل رفتن مفصل (Degenerative joint disease) است كه طي آن بافت غضروف در مفصل تجزيه شده و تحليل ميرود. در بروز استئوآرتريت فرسايش مفصل يا بهاصطلاح wear and tear نقش مهمي دارد. با تحلیل رفتن بافت غضروف در مفاصل به تدریج بافت استخوانی جایگزین غضروف میشود و انعطاف پذیری و دامنه حرکتی مفاصل کاهش یافته و درد بیمار تشدید مییابد.
آیا برای استئو آرتریت درمان های غیردارویی هم مطرح هستند؟
- درمان های غیر دارویی در درمان استئوآرتریت جایگاه بالایی دارند. این درمان ها شامل کاهش وزن، ورزش و تمرینات هوازی، تقویت عضلات حمایت کننده مفصل و فیزیوتراپی هستند. کاهش فشار بر مفصل، استفاده از عصا و عدم استفاده از توالت ایرانی حائز اهمیت میباشند.
- در این بیماری فعالیت های ورزشی باید حساب شده باشند. بسیاری از فعالیت ها ممکن است آسیب به مفصل و درد را بیشتر کنند. آب درمانی و شنا در استئوآرتریت مفید هستند.
- اصلاح اضافه وزن نقش چشمگیری در بهبود بیماری ایفا میکند. گاهی چندکیلو کاهش وزن اثر بسیار چشمگیری در کاهش فشار وارده بر مفصل بر جای میگذارد.
برای استئوآرتریت چه درمان های دارویی وجود دارد؟
واقعیت آنست که درمان های دارویی معمولا قادر به درمان قطعی آرتروز نیستند و اغلب جنبه تسکینی دارند و در بهترین حالت ممکن است از پیشرفت بیماری جلوگیری کنند. درمان های تسکین بخش برای کنترل درد به ترتیب و بر اساس شدت بیماری عبارتند از:
- استامینوفن، داروهای ضدالتهاب غیر استروئیدی (NSAIDs) که حتی الامکان از انواع کم عارضه تر استفاده میشود: شامل ایبوپروفن در دوزهای کمتر از 1200 میلی گرم در روز، ناپروکسن در دوزهای معادل یا کمتر از 500 میلی گرم در روز
- افزودن ترکیبات مخدرهای ضعیف مانند کدئین یا ترامادول به داروهای فوق (معمولا برای دوره های کوتاه مدت قابل استفاده است).
- در صورتیکه مفاصل نزدیک به سطح (مانند زانو یا مچ) درگیر باشند ممکن است داروهای موضعی هم موثر باشند و در اولویت نسبت به درمان های خوراکی مورد استفاده قرار گیرند. مثلا اشکال موضعی دیکلوفناک، پیروکسیکام یا پماد فلفل (کپسایسین)
- تزریق داخل مفصلی کورتون
- تزریق داخل مفصلی هیالورونیک اسید
آیا مکمل ها هم ممکن است در استئو ارتریت (آرتروز) موثر واقع شوند؟
- آرتروز (استئو ارتریت) یک بیماری مزمن است و در صورت نیاز به استفاده طولانی مدت از داروها ممکن است بیماران از عوارض جانبی در امان نباشند. عوارض گوارشی و احیانا خونریزی های گوارشی از عوارض حایز اهمیت داروهای NSAID هستند. به ویژه در بیمارانی که فاکتورهای خطر دیگری مانند سن بالای 60 سال، مصرف آسپرین یا کورتون و…داشته باشند.
- از طرفی از مصرف برخی از مکمل ها نتایج نوید بخشی در کنترل علایم آرتروز حاصل شده است. گلوکزامین، کندروئتین، متیل سولفون متان (MSM )، کلسیم فروکتوبورات، هیالورونیک اسید، زنجبیل، امگا3، گیاه پنجه شیطان، کورکومین ( ماده موجود در زردچوبه) از جمله مکمل هایی هستند که برای تخفیف علایم و به ویژه درد در مبتلایان به استئوآرتریت مورد استفاده قرار گرفتهاند. قدرت شواهد علمی در مورد اثر بخشی این مکمل ها یکسان نیست.
بهترین مکمل ها در آرتروز (استئو ارتریت) کدامند؟
- گلوکزآمین به ویژه در ترکیب با کندروئیتین و MSM مطالعات بسیاری را به خود اختصاص دادهاند و شواهد قابل توجهی نسبت به اثر بخشی آنها، به ویژه در تخفیف درد به دست آمده است. از جمله مشکلات در مصرف ترکیبات فوق، نیاز به مصرف نسبتا طولانی مدت (6 تا 8 هفته) برای شروع اثر آن هاست. گلوکزامین برای اثر بخشی لازم است با دوز حداقل 1500 میلی گرم در روز استفاده شود.
- برای کوتاه کردن زمان شروع اثر از افزودن کلسیم فروکتوبورات به گلوکزامین و کندروئیتین استفاده شده است.
جایگاه کلسیم فروکتوبورات در تخفیف علایم آرتروز چیست؟
- کلسیم فروکتوبورات ترکیبی است با اثرات ضد التهابی. از همراه نمودن این ترکیب با گلوکزامین برای کوتاه تر کردن زمان مورد نیاز برای اثربخشی استفاده شده است.
- زمان مورد نیاز برای مشاهده اولین اثرات در تخفیف درد با مصرف مکمل های ترکیبی حاوی کلسیم فروکتوبورات به یک تا دو هفته کاهش پیدا کرده است.
- کلسیم فروکتوبورات واجد اثرات ضدالتهاب سیستمیک نیز هست و مشخص شده مصرف آن با کاهش فاکتورهای التهابی در بدن همراه است. ازاین جهت برخی محققین برای آن اثرات مفید قلبی-عروقی نیز قائلند.
جوینت پاد مکمل تخصصی حمایت کننده از مفاصل ساخت نوتری پاد است که در آن اجزاء مفید فوق در یک محصول کنار یکدیگر قرار گرفتهاند.
هر يک از بیماریهای روماتيسم مفصلی (روماتوئيد آرتريت) و آرتروز (استئوآرتريت) بيشتر کدام یک مفاصل را درگير میکنند؟
در روماتيسم مفصلي (روماتوئيد آرتريت) بيماري به طور شایعتر از مفاصل کوچکتر (مثلاً مفاصل انگشتان) شروع ميشود و به تدریج مفاصل بزرگتر نيز درگير ميشوند. معمولاً مفاصل در اندامهای چپ و راست به طور قرينه در گير ميشوند.
ولي در استئوآرتريت بيشتر مفاصل زانو يا لگن يا مفصل قاعدهاي انگشت شست ممكن است درگير باشند كه درگيري برخلاف روماتيسم مفصلي ممكن است یکطرفه باشد.
سن ابتلا در هر يك از بيماريهاي روماتيسم مفصلي (روماتوئيد آرتريت) و آرتروز (استئوآرتريت) چه زمانی است؟ آيا شيوع بيماري در زنان و مردان متفاوت است؟ نقش زمينه ژنتيكي در اين بیماریها چگونه است؟
- روماتيسم مفصلي (روماتوئيد آرتريت) معمولاً در سنين پايينتر شروع ميشود و در صورت عدم دريافت درمان مناسب و شدت بيماري طي ساليان به تدریج موجب آسيب و تغيير شكل مفصل (دفورمیتی) ميشود.
- اما شروع آرتروز (استئوآرتريت) در سنين میانسالی به بعد است. ممكن است در مفصلي كه پيش از آن درگير روماتيسم مفصلي بوده، آرتروز نيز در سنين بالاتر اضافه شود.
- روماتيسم مفصلي (روماتوئيد آرتريت) به طور واضح در زنان شایعتر از مردان است به نحوی که روماتوئيد آرتريت در زنان 2-3 برابر شایعتر از مردان است.
- زمينه ژنتيكي در هر دو بيماري مهم است و اين بیماریها در كساني كه نزديكان آنها نيز مبتلا به اين بيماريها هستند شایعترند.
كدام علامت بالينی به تشخيص روماتيسم مفصلی از آرتروز كمک میکند؟
خشكی صبحگاهي در مفصل درگير براي مدت بيش از 30 دقيقه كه در خيلي از موارد تا 1 يا 2 ساعت هم طول ميكشد علامت بارز روماتيسم مفصلي است ولي اين علامت در آرتروز يا استئوآرتريت وجود ندارد يا كمتر از 30 دقيقه است.
برخي تستهاي آزمايشگاهي همچون rheumatoid factor (RF) و anti-CCP ممكن است در روماتيسم مفصلي مثبت باشند و به تشخيص قطعيتر بيماري كمك كنند، اما اين تستها در تشخيص استئوآرتريت جايگاهي ندارند.
چه تفاوتی در مكانيسم پيدايش روماتوئيد آرتريت و استئوآرتريت وجود دارد؟
روماتوئيد آرتريت در واقع يك بيماري خودايمني سيستميك است كه گاه واكنش ايمني به وجود آمده نقاط ديگري از بدن به جز مفاصل را نيز درگير ميكند. (مثلاً درگيري ريه، كبد، پوست، چشمها و عروق و اعصاب ممكن است در اين بيماري ديده شود). از اینجهت درمان اصلي در روماتوئيد آرتريت استفاده از داروهايي است كه واكنش ايمني را تحتتأثیر قرار دهند. داروهاي موسوم به DMARD كه داروهاي تغییردهنده روند اين بيماري هستند؛ مانند متوتركسات، هيدروكسي كلروكين و …جزء درمانهای اصلي روماتيسم مفصلي هستند.
پس در روماتوئید آرتریت هدف اصلي درمان زود هنگام و تهاجمي در جهت سركوب واکنشهای ايمني به راه افتاده در جهت تخريب مفاصل است. براي كنترل روماتوئيد آرتريت گاهي به درمانهای جديتر با داروهاي بيولوژيك مانند اينفليكسيمب، توسيليزومب و اتانرسپت ممكن است نياز شود.
در مقابل اسئوآرتريت بيماري فرسايش مفصل است (مكانيسم wear and tear ) و واكنش ايمني در آن نقش ناچيزي دارد. استفاده نامناسب از مفصل ممكن است آرتروز را شدت بخشد و آسيب به مفصل و تحلیل رفتن غضروفها را تشديد كند.
آيا مکمل ها در مديريت استئوآرتریت يا روماتوئيد آرتریت كاربرد دارند؟
مکملهایی مانند گلوكزامين در مديريت استئوارتريت جايگاه بالاتري دارند هرچند ممكن است در روماتوئيد آرتريت نيز مورد استفاده قرار گيرند. در واقع گاهي استئوارتريت در سنين بالاتر به روماتوئيد آرتریت اضافه ميشود. اما مطالعات مرتبط با اثربخشي گلوکز امین و مکملهای حمایتکننده از غضروفها بيشتر در جمعيت مبتلايان به استئوارتريت صورتگرفته است.
در مقابل مکملهایی كه اثرات ضدالتهاب شناخته شده دارند؛ مانند امگا-3 ممكن است در تخفيف علايم روماتوئيد آرتريت مؤثر واقع شوند.
آيا افراد ديابتی ميتوانند مکملهای حاوی گلوكزامين استفاده كنند؟
اگرچه نسبت به افزايش قند خون در اثر مصرف گلوکز امین نگرانيهايي وجود داشته است، اما حسب آخرين مطالعات صورت گرفته مصرف گلوکز امین به نحو معنيداري باعث افزايش قند خون نميشود و به طور کلی افراد ديابتي هم ميتوانند ضمن انجام آزمایشها لازم در ارتباط با كنترل و مانيتورينگ قند خون و تنظيم دوز داروهاي خوراكي يا انسولين، از بهترین مکمل گلوکزآمین استفاده نمايند.
آيا مكمل هايي كه علاوه بر گلوكزامين حاوی تركيبات ديگری مانند كندروئيتين، MSM و كلسيم فروكتوبورات هستند مزيت خاصی دارند؟
نسبت به اثربخشی اين اشكال تركيب شواهد علمي قویتری وجود دارد. به جز مکملهایی كه فقط حاوي فقط گلوکز امین و كندروئيتين هستند نياز به مدت زمان بیشتری حداقل 6 الی 8 هفته برای نشان دادن اولين اثرات مفيد بالينی دارند.
كلسيم فروكتوبورات تركيبي است با اثرات ضدالتهابي شناخته شده كه همراهي آن با گلوكزامين و كندروئيتين و MSM موجب افزايش سرعت اثر اين داروها و كاهش زمان موردنیاز براي شروع اثر به يك تا دو هفته ميشود.
حسب مطالعات صورتگرفته كلسيم فروكتوبورات به جهت برخورداري از اثرات ضدالتهاب سيستميك ممكن است اثرات قلبی عروقی مفيدی نيز داشته باشد.
ميزان مصرف مورد نیاز روزانه گلوكزامين برای اثربخشی در کاهش علایم مفصلی چقدر است؟
بر اساس شواهد علمي بهدست آمده، گلوكزامين براي اثربخشی مناسب حداقل بايد به ميزان 1500 ميليگرم در روز استفاده شود. پس اگر مثلاً هر كپسول گلوكزامين شما حاوي 500 میلیگرم گلوكزامين است، لازم است روزانه سه عدد از اين كپسول استفاده كنيد. تجويز با دوزهاي كمتر پيشنهاد نميشود. چون شواهد علمي نسبت به اثربخشي دوزهاي پايينتر ضعيف است و ممكن است اثري به جز اتلاف سرمايه شما نداشته باشد.
شيوع بيشتر پوکی استخوان هم در روماتيسم مفصلی و هم در آرتروز در مقايسه با ساير افراد جامعه؛ اهميت ورزش و مصرف مقادير كافی از كلسيم با مصرف بهترین مکمل پوکی استخوان جهت پيشگيری از پوکیاستخوان چنانچه پیش از این ذكر كرديم از جمله عوامل پیشگیریکننده از پوکیاستخوان برخورداري از سطح كافي از فعاليت فيزيكي و ورزش است. به طور دقیقتر ورزشهایی كه در آنها استخوانها متحمل وزن شوند (weight bearing exercise).
از طرفي در هر دو بيماري روماتيسم مفصلي و استئوارتريت، به دليل محدودیتهای حركتی و خشكی و دردناكی مفاصل، تحرك و فعاليت معمولاً کمتر از ميزان مورد نیاز براي پيشگيري از پوکی استخوان است. اين بيماران در عین حال نيازمند آن هستند كه با راهنمايي پزشك و فيزيوتراپيست ورزشهای متناسب با وضعيت مفاصلشان انجام دهند تا از پيشرفت بيشتر بيماري و از طرفي پوکی استخوان جلوگيري كنند.
اين نكته حايز اهميت است كه تحرك در مفاصل به سبب انتشار بهتر مايع سينوويال (مايع بين مفصلي) استهلاك و فرسايش غضروف و پيشرفت بيماري را ممكن است كاهش دهد. ورزش در آب و آبدرماني از جمله ورزشهاي مفيد براي اين بيماران هستند كه ضمن ايجاد تحرك در مفصل، به سبب كاهش وزن در آب استرس كمي به مفصل وارد مينمايند.
همانطور كه انتظار ميرود اين بيماران بايد توجه مضاعفي به تأمین كلسيم مورد نیاز بدن براي انجام استخوان سازی به طور مؤثر داشته باشند و مديريت مناسب كلسيم در بدن مستلزم حضور مقادير كافي از ويتامين D ، ويتامين كا، منيزيم و عنصر (زينک) است.
اهميت كاهش وزن در مبتلايان به بيماريهای مفصلی به ویژه در مبتلايان به استئوارتريت
به منظور كاهش استرس وارده به مفاصل بهویژه در بيماري استئوارتريت كه اساس پيدايش آن ساییدگی مفاصل و به اصطلاح فرآیند wear and tear است، اولين توصيه پزشكان كاهش وزن و رسيدن به وزن ایدهآل است.
با توجه به محدودیتهای حركتي، رسيدن به وزن ايدهآل در اين بيماران ممكن است چالش بزرگي محسوب شود. اين بيماران معمولاً نياز دارند تا از رژیمهای غذايي مناسب جهت كاهش وزن استفاده كنند. در اين رژیمهای غذايی هميشه بايد نسبت به كسب مقدار كافی از تمام ويتامين ها و مواد معدنی موردنیاز براي بدن (ريزمغذيی ها) توجه كافي را مبذول داشت.
